Ο Άγιος Ευστράτιος (Άη-Στράτης) είναι νησί του βορειοανατολικού Αιγαίου με 257 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2021. Διοικητικά ανήκει στην περιφερειακή ενότητα Λήμνου της περιφέρειας Βορείου Αιγαίου. Από το 1912 μέχρι και την εφαρμογή του σχεδίου Καλλικράτης (2010) υπαγόταν στον νομό Λέσβου με έδρα τη Μυτιλήνη. Είναι το πιο απομονωμένο νησί του Αιγαίου Πελάγους και απέχει από τη Λήμνο 18 ναυτικά μίλια.
Από το 1929 χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας για κομμουνιστές, μαζί με άλλα νησιά (Γαύδος, Ανάφη, Κίμωλος, Φολέγανδρος). Από το 1929 έως τις 16 Ιουλίου 1943 πέρασαν από το νησί περίπου 950 πολιτικοί εξόριστοι, άνδρες και γυναίκες. Οι εξόριστοι ζούσαν σε σπίτια του χωριού και οργάνωναν τη ζωή τους μέσα από ομάδες συμβίωσης, σύμφωνα με το πρότυπο όλων των νησιών εξορίας. Στις 26 Απριλίου 1941, δύο ημέρες πριν καταλάβουν το νησί οι γερμανικές δυνάμεις, η φρουρά της Χωροφυλακής εμπόδισε την προσπάθεια απόδρασης, σκοτώνοντας τρεις εξορίστους. Το 1941 ο αριθμός των εξορίστων μειώθηκε λόγω των απολύσεων όσων υπέγραψαν δήλωση μετανοίας. Τον Νοέμβριο του 1941 βρίσκονταν στον Άγιο Ευστράτιο 175 εξόριστοι τους οποίους επιτηρούσε ο τοπικός σταθμός Χωροφυλακής αλλά και οι γερμανικές δυνάμεις της Λήμνου οι οποίες πραγματοποίησαν τουλάχιστον μία επίσκεψη τρομοκρατίας στο νησί.[1] Λόγω της γενικότερης επισιτιστικής κατάστασης, την απομακρυσμένη θέση του νησιού και την καταστολή των ελληνικών αρχών που έβαζε σκόπιμα εμπόδια στην καθημερινή διαβίωση (απαγόρευση προμήθειας δελτίου τροφίμων, απαγόρευση ψαρέματος επί ποινή τυφεκισμού), η προμήθεια τροφίμων ήταν εξαιρετικά δύσκολη με αποτέλεσμα να αρχίζουν να σημειώνονται θάνατοι από πείνα ανάμεσα στους εξορίστους. Τον Φεβρουάριο του 1942, ο ΕΕΣ ενημέρωνε το Υπουργείο Δημόσιας Ασφαλείας πως η κατάσταση στο νησί ήταν «απελπιστική», επτά άτομα είχαν πεθάνει από τα μέσα Ιανουαρίου και 30 ακόμα φυματικοί κατάκεινται ετοιμοθάνατοι πνέοντες τα λοίσθια συνεπεία τελείας εξαντλήσεως εκ της πολυμήνου ασιτίας».[2] Ο αριθμός των θυμάτων έφτασε πράγματι τους 33.[3] Οι αποστολές τροφίμων με πρωτοβουλία του ΕΕΣ τον Αύγουστο του 1942 ανέκοψαν τους θανάτους αλλά η κατάσταση παρέμενε σοβαρή. Τον Σεπτέμβριο του 1942, κλιμάκιο του ΕΕΣ κατόρθωσε να επισκεφθεί τον Άγιο Ευστράτιο μεταφέροντας ρουχισμό για τον χειμώνα και να υποβάλει σχετική αναφορά: Στο νησί παρέμεναν 75 εξόριστοι (ανάμεσά τους τέσσερεις γυναίκες και δύο μικρά παιδιά). Οι περισσότεροι έμεναν περιορισμένοι σε ένα σπίτι με αχυρώνα και στάβλο, οι 17 ήταν φυματικοί, οι 21 κατάκοιτοι από εξάντληση πείνας: «Τα πρόσωπα όλων έχουν δε τελείως την εμφάνιση μούμιας, γιατί δεν βλέπετε παρά το πετσί κολλημένο στα κόκκαλα. Όταν πήγα να τους δω με υποδέχτηκαν με χειροκροτήματα και μου μειδιούσαν όλοι. Ανατρίχιασα ολόκληρη γιατί μου φάνηκε πως είδα νεκροκεφαλές να μου δείχνουν τα δόντια τους. Αυτά όλα είναι πολύ μικρή και αδύνατη περιγραφή της πραγματικότητος».[4] Οι εκκλήσεις του ΕΕΣ τον Μάιο του 1942 στο Υπουργείο Εσωτερικών να μεταφερθούν οι εξόριστοι στο σανατόριο της Πέτρας Ολύμπου δεν είχε γίνει δεκτή, ούτε και η παράκληση προς την Επιτροπή Διαχείρισης Βοηθημάτων του ΔΕΣ για έκτακτη βοήθεια τον επόμενο χρόνο, καθώς η Επιτροπή απάντησε πως ο Άγιος Ευστράτιος ανήκε σε μεθοριακή περιοχή που δεν καλυπτόταν από τις συμβάσεις που όριζαν τις αποστολές τροφίμων από την Τουρκία.[5] Στα τέλη του 1942, 14 εξόριστοι μεταφέρθηκαν από τους Γερμανούς στο στρατόπεδο Παύλου Μελά, σύμφωνα με τον Ερυθρό Σταυρό επειδή θεωρήθηκαν ως αιχμάλωτοι πολέμου, πιθανότατα λόγω καταγωγής τους από την βουλγαροκρατούμενη Μακεδονία και Θράκη.[6] Αρκετοί από αυτούς εκτελέστηκαν αργότερα σε αντίποινα.[7] Η ιστορία του Αγίου Ευστρατίου ως τόπου εξορίας σταμάτησε στις 16 Ιουλίου 1943, όταν οι 60 εναπομείναντες εξόριστοι απελευθερώθηκαν από δυνάμεις του τοπικού ΕΛΑΝ που τους μετέφερε στην ηπειρωτική χώρα.[8]
Το νησί λειτούργησε ξανά ως τόπος εξορίας πολιτικών κρατουμένων από το 1948 έως το 1963. Το 2007 εγκαινιάστηκε στο σχολείο του Αγίου Ευστρατίου το «Μουσείο Δημοκρατίας» υπό την αιγίδα της Διεύθυνσης Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού και την πολιτική κάλυψη της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας και παρουσία του τότε πρωθυπουργού Κώστα Καραμανλή.[9] Στην ιστοσελίδα του Δήμου Αγίου Ευστρατίου διαβάζουμε πως το Μουσείο «είναι το πρώτο δημόσιο ελληνικό μουσείο για μια κρίσιμη, από πολιτική και κοινωνική άποψη, περίοδο της νεώτερης ιστορίας μας».[10]
[1] Άη Στράτης. Η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941, Ιστορικές Εκδόσεις, Αθήνα 1977, σ. 30-32.
[2] ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, Αρχείο Αριστοτέλη Κουτσουμάρη, Φ. 51, υποφ. 2, Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός ΕΕΣ, Επιτροπή Διαχ/σεως Αποστολών Τροφίμων υπό του Διεθνούς Κομιτάτου του ΕΣ, Αθήναι, 22.2.1942.
[3] Άη Στράτης, σ. 6.
[4] Αρχείο Υπηρεσίας Αναζητήσεων ΕΕΣ, ΤΒ Νο 15, Αίτησις των πολιτικών εξορίστων Αγίου Ευστρατίου, Δεκέμβριος 1942, συνημμένη αναφορά ΕΕΣ [Σεπτέμβριος 1942].
[5] Αρχείο Υπηρεσίας Αναζητήσεων ΕΕΣ, ΤΒ Νο 15, Σ. Μαυρογορδάτου προς το Υπουργείο Εσωτερικών, 2.5.1942. Επίσης, Ζαρίφη και Μαυρογορδάτου προς Επιτροπήν Διανομής Τροφίμων ΔΕΣ, 7805, 3.7.1943 και Commission de Gestion pour les Secours en Grèce/Δ.3. Υπηρεσία Επαρχιών προς Γραφείο Αιχμαλώτων του ΕΕΣ, ΑΠ 33-12113, Αθήναι 15.7.1943.
[6] Αρχείο Υπηρεσίας Αναζητήσεων ΕΕΣ, ΤΒ Νο 15, «Έκθεσις Υγειονομικής και Επισιτιστικής Καταστάσεως των πολιτικών κρατουμένων εις Άγιον Ευστράτιον», Αθήναι, 23.10.1942. Πβλ. Άη Στράτης, σ. 6.
[7] Ιστορία της Αντίστασης 1940-45, Αυλός, Αθήνα 1979, τ. 1, σ. 205.
[8] Άη Στράτης, σ. 6.
[9] «Εγκαίνια του Μουσείου Δημοκρατίας στον Αη Στράτη από τον πρωθυπουργό», in.gr, 30.11.2007 https://www.in.gr/2007/11/30/culture/egkainia-toy-moyseioy-dimokratias-ston-ai-strati-apo-ton-prwthypoyrgo/ (τελευταία είσοδος: 16/9/2025).
[10] https://agios-efstratios.gov.gr/places/mouseio-dimokratias/ (τελευταία είσοδος: 16/9/2025).
