Το στρατόπεδο Λάρισας συγκροτήθηκε από τις ιταλικές δυνάμεις Κατοχής το καλοκαίρι του 1941 στον χώρο των πρώην στρατώνων του ελληνικού αντιαεροπορικού πυροβολικού, μέσα στην περιοχή του αεροδρομίου, στα αριστερά του δρόμου Λάρισας-Αγιάς, σε απόσταση περίπου πέντε χιλιομέτρων ανατολικά της Λάρισας. Το στρατόπεδο είχε έκταση περίπου 15 στρεμμάτων. Η αρχική του μορφή ήταν αρκετά πρωτόγονη. Υπήρχαν εννέα κτίρια των παλιών στρατώνων, τα οποία είχαν υποστεί ζημιές από τον σεισμό της Λάρισας (Μάρτιος 1941), ενώ πολλά υλικά είχαν λεηλατηθεί από τους κατοίκους. Στην τελική του μορφή το στρατόπεδο αποτελούνταν από χτιστά και ξύλινα κτίρια και περιβαλλόταν από πέντε σειρές στρογγυλό συρματόπλεγμα, αρχικά απλό και στη συνέχεια αγκαθωτό και τάφρο. Είχε σχήμα τετραγώνου και 12 σκοπιές ύψους περίπου πέντε μέτρων, μια στην κάθε γωνία και δύο στα ενδιάμεσα κάθε πλευράς. Σε ένα στενόμακρο χώρο εκατέρωθεν της εισόδου από την πλευρά του δημόσιου δρόμου εκτείνονταν τέσσερα ισόγεια κτίρια της ιταλικής φρουράς: διοικητήριο, σκοπιά, κοιτώνες φρουράς, αποθήκες υλικού και τροφίμων. Αυτή η ζώνη χωριζόταν από το κυρίως στρατόπεδο με συρματόπλεγμα. Στην τελική του διαμόρφωση το στρατόπεδο αποτελούνταν από τέσσερα κτιριακά συγκροτήματα με τσιμεντοστρωμένο δάπεδο. Τα Α, Β και Γ είχαν τρεις θαλάμους και το Δ τέσσερις. Συνολικά υπήρχαν 14 θάλαμοι, εκ των οποίων οι 12 ήταν θάλαμοι κρατουμένων. Το συγκρότημα Α (θάλαμοι 1 – 3) βρισκόταν αριστερά της πύλης και ήταν διώροφο. Τα συγκροτήματα Β και Γ (θάλαμοι 5 – 10) ήταν στενόμακρα κτίρια σε ευθεία γραμμή, παράλληλα και σε αρκετή απόσταση πίσω από το Α. Το συγκρότημα Δ (θάλαμοι 11 – 13) βρισκόταν στα δεξιά της εισόδου και εκτεινόταν κάθετα και ΒΑ του συγκροτήματος Γ. Τον Απρίλιο του 1943 είχαν κατασκευαστεί επίσης αναρρωτήριο, μαγειρείο, φούρνος, αποθήκες τροφίμων, λουτρά, υπαίθρια και κτιστά αποχωρητήρια, ανοιχτός χώρος για πλύση ρούχων. πολλά από τα οποία χτίστηκαν από τους ίδιους τους κρατούμενους.[1]
Οι Ιταλοί ονόμασαν το στρατόπεδο «Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Αιχμαλώτων Λάρισας». Οι πρώτοι που έφτασαν εκεί ήταν περίπου 1100 έως 1300 Κρήτες στρατιώτες του ελληνικού στρατού που είχαν συλληφθεί ομαδικά τον Ιούλιο του 1941 από τις ιταλικές δυνάμεις στην Αθήνα. Δεύτερη κατηγορία εγκλείστων ήταν στρατιώτες του βρετανικού εκστρατευτικού σώματος που είχαν συλληφθεί αποκομμένοι και κρυπτόμενοι σε διάφορα μέρη της ηπειρωτικής Ελλάδας. Από τον Απρίλιο του 1942 άρχισαν να έρχονται στο στρατόπεδο άνδρες και γυναίκες που είχαν καταδικαστεί από ιταλικά στρατοδικεία, είτε απευθείας, είτε με μεταγωγή από άλλες φυλακές. Από τον Μάιο έως τον Αύγουστο του 1942 μετήχθησαν στη Λάρισα 800 κατάδικοι από τις φυλακές Αβέρωφ. Ξεχωριστή κατηγορία εγκλείστων αποτελούσαν οι συνολικά 300 κρατούμενοι κομμουνιστές από το στρατόπεδο της Ακροναυπλίας που μεταφέρθηκαν σε τρεις αποστολές από τον Σεπτέμβριο του 1942 έως τον Μάιο του 1943, ανάμεσά τους σημαντικά στελέχη του ΚΚΕ, και οι οποίοι κρατούνταν χωριστά στους θαλάμους 11 και 12 (συγκρότημα Γ). Οι συνεχείς συλλήψεις αντιστασιακών ή υπόπτων για αντικατοχική δράση έφερε τεράστια αύξηση στον αριθμό των εγκλείστων, με αποτέλεσμα το στρατόπεδο να γεμίζει με κατοίκους από όλα σχεδόν τα μέρη της κεντρικής Ελλάδας, κυρίως αγρότες της υπαίθρου.[2] Εφαρμοζόταν συστηματική καταναγκαστική εργασία στις περιοχές γύρω από το στρατόπεδο (σκάψιμο χαρακωμάτων, χτίσιμο πολυβολείων, τοποθέτηση συρματοπλεγμάτων κ.ά) το οποίο επίσης λειτουργούσε και ως διαμετακομιστικό για ομήρους που θα εκτοπίζονταν στην Ιταλία. Με βάση ιταλικά στρατιωτικά αρχεία, το στρατόπεδο έφτασε το μέγιστο της δυναμικότητάς του τον Ιούνιο του 1942, όταν εκεί βρίσκονταν 2.000 έγκλειστοι.[3] Από άποψη κίνησης κρατουμένων, πρόκειται για το μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης στην ιταλική ζώνη Κατοχής και ένα από τα μεγαλύτερα στην κατεχόμενη Ελλάδα, καθώς στελέχη του ΕΕΣ εκτιμούσαν ότι περισσότεροι από 30.000 βρέθηκαν στο στρατόπεδο για μικρότερο ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.[4]
Για το μεγαλύτερο διάστημα της ιταλικής περιόδου του στρατοπέδου, οι συνθήκες διαβίωσης, σίτισης και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης ήταν τραγικές. Τον πρώτο χειμώνα του 1941-42 δεν υπήρχε ξυλεία για θέρμανση ούτε αρκετά υλικά για την ενίσχυση των κτιρίων. Η έλλειψη τροφίμων, η γενική απουσία οργάνωσης και οι αυθαιρεσίες των Ιταλών που είχαν αναλάβει μόνοι τους την διανομή των τροφίμων είχαν σαν αποτέλεσμα η πείνα να μαστίζει το στρατόπεδο. Στα πλαίσια διερεύνησης ιταλικών εγκλημάτων πολέμου το 1946, συμμαχικές πηγές υπολογίζουν πως τουλάχιστον 250 κρατούμενοι στη Λάρισα έχασαν τη ζωή τους «από την κακομεταχείριση και τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης».[5] Ο αριθμός των θυμάτων πιθανόν να είναι μεγαλύτερος. Οι περισσότερες απώλειες σημειώθηκαν ανάμεσα στους Κρήτες η μεταχείριση των οποίων από τους Ιταλούς ήταν σκόπιμα άθλια. Τον Μάιο του 1942 βρίσκονταν στο στρατόπεδο Λάρισα μόλις 205 από όσους είχαν μεταφερθεί εκεί εννέα μήνες νωρίτερα.[6] Οι κρατούμενοι που μετήχθησαν λίγους μήνες αργότερα τους περιγράφουν ως «ανθρώπινα σκουπίδια…Αξούριστοι, αχτένιστοι, με μεγάλα μπερδεμένα μαλλιά που σκεπάζουν τα αυτιά τους, με στεγνωμένες όψεις, πρόσωπα που δείχνουν τα κόκκαλά τους ολοκάθαρα κάτου απ’ το στεγνωμένο πετσί τους, με μάτια σβηστά, με κουρέλια αντίς για ρούχα στο σώμα τους, ξυπόλητοι, οι πιο πολλοί μέσα στη λάσπη του γηπέδου».[7]
Ο Νίκος Ραμαντάνης που μετήχθη από τις Φυλακές Αβέρωφ τον Μάιο του 1942 θυμόταν το 1945: «Το καθημερινό μενού μας ήταν πάντα το ίδιο. Σκέτο νερό με ελάχιστα μακαρόνια το μεσημέρι και το βράδυ. Αυτό ήταν το φαγητό μας μαζί με ένα τρίγωνο κομματάκι ψωμί κάθε εικοσιτετράωρο, μικρότερο κι από του παπά το αντίδωρο […] Όσο περνούσε ο καιρός τα αποθέματα του οργανισμού μας λιγόστευαν και δοκιμάζαμε το πρώτο συναίσθημα του τρομερού υποσιτισμού. Νοιώθαμε ζαλάδες και προτιμούσαμε τον ύπνο σαν τα σκουλήκια […] Παρουσιάστηκαν τα πρώτα συμπτώματα εξαντλητικής διάρροιας και ψώρας, «σκάμπιας», όπως τη λέγανε οι Ιταλοί, που απειλούσε όλους τους κρατουμένους. Ήμασταν κάπου οκτακόσιοι στο στρατόπεδο και είναι ζήτημα αν οι μισοί στεκόμαστε στα πόδια μας. Οι άλλοι χαροπάλευαν από εντερικά, ψώρα και ελονοσία, με συνεχή πυρετό 40 και 41 βαθμούς».[8] Την άνοιξη του 1943 η ζωή στο στρατόπεδο βελτιώθηκε αισθητά. Οι κομμουνιστές από την Ακροναυπλία έχτισαν κτίρια και αποθήκες, οργάνωσαν επιτροπές συσσιτίου, επάνδρωσαν συνεργεία και εν γένει συνέβαλαν σημαντικά στην αναβάθμιση της ζωής των εγκλείστων, ενώ επιτράπηκαν επισκέψεις απεσταλμένων του ΕΕΣ και του ΔΕΣ και συγκροτήθηκαν στη Λάρισα πρωτοβουλίες ενίσχυσης των κρατουμένων με εράνους και δωρεές.
Κάτι που επίσης διέκρινε το στρατόπεδο ήταν η βαναυσότητα των Ιταλών φρουρών του. Βιαιοπραγίες, ξυλοδαρμοί, βασανιστήρια και τιμωρητικά προσκλητήρια που διαρκούσαν ώρες ήταν σχεδόν καθημερινά φαινόμενα. Σκληρή μεταχείριση είχαν οι Κρήτες στρατιώτες των οποίων ο εγκλεισμός ήταν καθαρά εκδικητικός, καθώς και οι κομμουνιστές για την πρώτη αποστολή των οποίων (Σεπτέμβριος 1942) μαρτυρείται ότι δέχτηκαν τριάντα βουρδουλιές ο καθένας αμέσως μετά την άφιξή τους. Το μαστίγωμα ήταν τυπική ποινή συλλογικής τιμωρίας. Ενδεικτικά, έπειτα από μια πετυχημένη απόδραση στις 28 Οκτωβρίου 1941, μαστιγώθηκαν σε αντίποινα 20 άτομα από κάθε θάλαμο.[9]
Μοιραία, η καλύτερη οργάνωση του στρατοπέδου από τις αρχές του 1943, σε συνδυασμό με την άνοδο της αντιστασιακής δραστηριότητας σε όλη την ιταλική ζώνη, το κατέστησε κεντρικό σημείο στο σύστημα της κατοχικής τρομοκρατίας. Οι Ιταλοί μεταχειρίζονταν τους εγκλείστους ως ομήρους αντιποίνων, οι οποίοι θα εκτελούνταν σε περιπτώσεις επιθέσεων ανταρτών και σαμποτάζ. Από τον Φεβρουάριο έως τον Ιούνιο του 1943 πραγματοποιήθηκαν έξι ομαδικές εκτελέσεις κρατουμένων ως αντίποινα αντιστασιακών ενεργειών εναντίον των ιταλικών δυνάμεων, με συνολικά 371 θύματα. Η μεγαλύτερη ήταν της 6ης Ιουνίου 1943, όταν 106 κρατούμενοι του στρατοπέδου εκτελέστηκαν στο Νεζερό σε αντίποινα για την ανατίναξη ιταλικής αμαξοστοιχίας από τον ΕΛΑΣ στο Κούρνοβο Φθιώτιδας.[10]
Το στρατόπεδο συνέχισε να λειτουργεί και μετά την ιταλική συνθηκολόγηση. Στα τέλη Αυγούστου οι 350 πολιτικοί κρατούμενοι -οι περισσότεροι Ακροναυπλιώτες- παραδόθηκαν στους Γερμανούς και οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου που τότε ξεκινούσε την λειτουργία του. Τον Σεπτέμβριο, οι γερμανικές δυνάμεις Κατοχής απέλυσαν όλους τους 500 περίπου εναπομείναντες εγκλείστους, σύντομα όμως αποφάσισαν να ξαναλειτουργήσουν το στρατόπεδο. Στις 15 Οκτωβρίου 1943 μεταφέρθηκαν εκεί 850 συλληφθέντες από διάφορα μέρη της Θεσσαλίας και μια εβδομάδα αργότερα 2000 αιχμάλωτοι Ιταλοί στρατιώτες. Έτσι, το στρατόπεδο για όλο το διάστημα μέχρι το τέλος της Κατοχής συνέχιζε να εξυπηρετεί την πολιτική των αντιποίνων που στην περιοχή υπήρξε εξαιρετικά βίαιη, εκτός των άλλων επειδή την ευθύνη της Θεσσαλίας είχε η 4η Αστυνομική Μεραρχία των Ες-Ες. Τον Απρίλιο αναφέρεται ότι κρατούνταν στο στρατόπεδο 1350 άτομα, οι 350 από αυτούς ως «κομμουνιστές», ενώ υπήρχαν εκατοντάδες γυναίκες κρατούμενες -ο συνολικός τους αριθμός έφτασε ή και ξεπέρασε τις 300-, αλλά και παιδιά κάτω των 12 ετών.[11] Η πολιτική της καταναγκαστικής εργασίας εφαρμοζόταν συστηματικότερα. Ομάδες κρατουμένων στέλνονταν για φόρτωση και εκφόρτωση αμαξοστοιχιών στον σιδηροδρομικό σταθμό Λάρισας, χτίσιμο οχυρωματικών έργων γύρω από το στρατόπεδο, αγροτικές εργασίες και διάφορες αγγαρείες κάθε είδους. Η κτηνώδης βία των Γερμανών έμεινε στη μνήμη του Θανάση Κατσαβού, μέλους της ΕΠΟΝ από τη Λάρισα: «Η συμπεριφορά των επικεφαλής ήταν απάνθρωπη. Χτυπούσαν αλύπητα, χωρίς να υπολογίζουν την ανθρώπινη ζωή. Ένας κρατούμενος στο κυνήγημα που του έκανε με το ξύλο ο Γερμανός μπλέχτηκε στο συρματόπλεγμα της μπετονιέρας και τα γρανάζια τον πήραν μέσα τον μισό. Το θέαμα ήταν τραγικό. Ο άνθρωπος καλούσε βοήθεια και αυτοί γελούσαν. Τελικά τον έβγαλαν μισοπεθαμένο. Πιο απάνθρωπα συμπεριφέρονταν οι κτηνάνθρωποι των SD. Θυμάμαι μια μέρα μας πήγαν στο σταθμό Λαρίσης να ξεφορτώσουμε βαγόνια με κάρβουνο. Δουλεύαμε χωρίς διακοπή και μας χτυπούσαν αδιάκοπα. Δεν μας αφήνανε ούτε ανάσα να πάρουμε. Μας χτυπούσαν και μας έβριζαν ράους, φαφλούνα μαν [verfluchter Man]. Όταν γυρίσαμε το βράδυ στο στρατόπεδο ήταν αδύνατο να μας γνωρίσουν οι συγκρατούμενοι. Αίμα και κάρβουνο είχαν γίνει ένα μίγμα».[12]
Οι εκτελέσεις έγιναν πιο συχνές. Ξεχωρίζει εκείνη της 8ης Μαρτίου 1944, όταν 100 όμηροι, ανάμεσά τους και 40 κρατούμενοι από τη Λάρισα (35 άνδρες και πέντε γυναίκες) τουφεκίστηκαν στην παρακείμενη τοποθεσία «Ασμάκι».[13] Ο τελικός αριθμός των θυμάτων των ομαδικών εκτελέσεων που σχετίζονται με το στρατόπεδο παραμένει άγνωστος, καθώς στις σχετικές πηγές (τοπικός Τύπος, αρχεία ΕΕΣ) δεν διευκρινίζεται ανά περίπτωση ποιοι όμηροι ήταν κρατούμενοι και ποιοι όχι. Πιθανόν ο αριθμός των θυμάτων στα τέσσερα χρόνια λειτουργίας του στρατοπέδου να πλησιάζει τους 800 με 1000.[14] Οι αριθμοί αναδεικνύουν το στρατόπεδο Λάρισας στον χώρο εγκλεισμού με την υψηλότερη θνησιμότητα, τόσο λόγω συνθηκών διαβίωσης όσο και στα πλαίσια εκτελέσεων, σε όλη την διάρκεια της Κατοχής. Το στρατόπεδο διαλύθηκε και τυπικά στις 23 Οκτωβρίου 1944, όταν οι γερμανικές δυνάμεις εκκένωσαν την περιοχή.
[1] Αντώνης Ι. Φλούντζης, Στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων 1941-1944. Η γέννηση του αντάρτικου στη Θεσσαλία, Παπαζήσης, Αθήνα 1977, σ. 45, 46.
[2] Τζαφλέρης, https://concentrationcampsgreece.web.auth.gr/-/index.php/camps/larisa/to-stratopedo-larisas (τελευταία είσοδος: 23/8/2025).
[3] Paolo Fonzi, Fame di Guerra. L’ occupazione italiana della Grecia (1941-43), Carocci editore, Ρώμη 2019, σ. 125.
[4] Φλούντζης, Στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων, σ. 34.
[5] Παρατίθεται στο: Fonzi, Fame di Guerra, σ. 126.
[6] Αρχείο Υπηρεσίας Αναζητήσεων ΕΕΣ, ΕΠ/Υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ προς ΕΕΣ/Τμήμα Αιχμαλώτων, ΑΠ 1409, Αθήναι, 29.5.1942.
[7] Κώστας Στούρνας, Casa Preventiva. Τα πρώτα ιταλικά στρατόπεδα στην Ελλάδα, Αθήνα 1974, σ. 37.
[8] Παρατίθεται στο: Φλούντζης, Στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων, σ. 95.
[9] ΑΣΚΙ, Αρχείο Αντώνη Φλούντζη, Κ8, διάφορες χειρόγραφες σημειώσεις.
[10] Φλούντζης, Τα στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων, σ. 449 κ.έ.
[11] Γκότσης, Φλόγες στον Όλυμπο, σ. 10.
[12] Παρατίθεται στο: Φλούντζης, Τα στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων, σ. 579, 580.
[13] Φλούντζης, Τα στρατόπεδα Λάρισας-Τρικάλων, σ. 539 κ.έ.
[14] Τζαφλέρης https://concentrationcampsgreece.web.auth.gr/-/index.php/camps/larisa/to-stratopedo-larisas (τελευταία είσοδος: 24/8/2025).
