Το Φρούριο του Επταπυργίου, γνωστό και με την οθωμανική ονομασία Γεντί Κουλέ (Yedi Kule), βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο των τειχών της Θεσσαλονίκης, εντός της Ακρόπολης. Αποτελείται από το βυζαντινό φρούριο και τα νεότερα κτίσματα των φυλακών, που έχουν κτιστεί εντός κι εκτός του φρουρίου. Το φρούριο ξεκίνησε να λειτουργεί ως φυλακή κατά την τελευταία περίοδο της οθωμανικής περιόδου, τη δεκαετία του 1890. Η λειτουργία του ως φυλακή συνεχίστηκε και μετά την προσάρτηση της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος το 1913 και το Επταπύργιο έγινε μια από τις εγκληματικές φυλακές της χώρας (Εγκληματικές Φυλακές Επταπυργίου).
Από την αρχή έως το τέλος της Κατοχής, στο Επταπύργιο φυλακίζονταν πολιτικοί κρατούμενοι των γερμανικών αρχών Κατοχής και καταδικασμένοι από στρατοδικεία. Οι Γερμανοί αρχικά ανάγκασαν το σωφρονιστικό προσωπικό να εγκατασταθεί στο κτίριο της Εισαγγελείας Εφετών Θεσσαλονίκης, ενώ μετέφεραν προσωρινά τους ποινικούς κρατουμένους στο στρατόπεδο Παύλου Μελά.[1] Η θέση του διευθυντή των φυλακών καταργήθηκε με απόφαση της κατοχικής κυβέρνησης τον Νοέμβριο του 1941.[2] Ο αριθμός των εγκλείστων παρέμενε σταθερά υψηλός. Στις 31 Οκτωβρίου 1941, κρατούνταν στο Επταπύργιο 894 άτομα.[3] Τον Φεβρουάριο του 1944 ο αριθμός των κρατουμένων έφτανε τους 369, από τους οποίους οι 99 είχαν παραπεμφθεί από τις γερμανικές αρχές, ανάμεσά τους και 15 γυναίκες.[4] Οι φυλακές έγιναν ο δεύτερος μεγαλύτερος χώρος εγκλεισμού της Θεσσαλονίκης μετά το Στρατόπεδο Παύλου Μελά. Ένα από τα πρώτα θύματα αντιποίνων σε όλη την Ελλάδα ήταν ο κρατούμενος του Επταπυργίου, Γιώργος Πολυχρονάκης ο οποίος είχε καταδικαστεί από γερμανικό στρατοδικείο με την κατηγορία της απόκρυψης Βρετανών στρατιωτών. Εκτελέστηκε στις 19 Αυγούστου 1941.[5] Οι κρατούμενοι εκτελούνταν σε διάφορα σημεία: στην περιοχή γύρω από το Επταπύργιο, την Γεωργική Σχολή, το αεροδρόμιο της Μίκρας, το «Κόκκινο Σπίτι», το 6ο χιλιόμετρο της οδού Λαγκαδά προς Δερβένι και τον Γαλλικό Ποταμό.[6]
Μετά το 1945 οι Φυλακές λειτούργησαν εκ νέου και έγιναν ένα από τα μεγαλύτερα δεσμωτήρια της χώρας κατά τον Εμφύλιο Πόλεμο. Σύμφωνα με την έρευνα στα βιβλία θανάτων του Δήμου Θεσσαλονίκης της περιόδου 1946-1949, στο Επταπύργιο εκτελέστηκαν 184 θανατικές καταδίκες που επιβλήθηκαν από το Έκτακτο Στρατοδικείο Θεσσαλονίκης.[7] Στα νεότερα χρόνια οι φυλακές θεωρούνταν «κάτεργο» και χώρος σκανδάλων του σωφρονιστικού συστήματος.[8] Έκλεισαν οριστικά το 1989 και πέρασαν στη δικαιοδοσία του Υπουργείου Πολιτισμού. Στα τέλη του 2024, κατά τη διάρκεια των εργασιών ανάπλασης του πάρκου Εθνικής Αντίστασης, που βρίσκεται απέναντι από το Επταπύργιο ανακαλύφθηκαν έξι ομαδικοί τάφοι, με συνολικά 33 ανθρώπινους σκελετούς. Η υπόθεση πήρε μεγάλη δημοσιότητα και έστρεψε το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης όχι μόνο στην ιστορία του Επταπυργίου αλλά και στην άγνωστη τύχη δεκάδων εκτελεσμένων κρατουμένων της Κατοχής και του Εμφυλίου.
[1] ΓΑΚ, Αρχείο Υπουργείου Δικαιοσύνης ΑΒΕ 2261, Φάκελος 174α, Εγκληματικαί Φυλακαί Επταπυργίου προς το Υπουργείον Δικαιοσύνης, Αρ. Πρωτ. 292, Θεσσαλονίκη, 2.3.1945.
[2] «Περί καταργήσεως της θέσεων του Διευθυντού των Φυλακών Επταπυργίου», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 432/Α/15 Δεκεμβρίου 1941
[3] ΓΑΚ, Αρχείο Υπουργείου Δικαιοσύνης ΑΒΕ 2261, Φάκελος 174α, Πίναξ εμφαίνων τους κρατουμένους εν ταις φυλακαίς του Κράτους κατά την 31ην Οκτωβρίου 1941.
[4] Α/ΔΑΕΣΣ, ΤΒ Νο 15, Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, Τμήμα Θεσσαλονίκης προς το Τμήμα Αιχμαλώτων και Κρατουμένων ΕΕΣ, ΑΠ 229, Θεσσαλονίκη, 5.2.1944.
[5] Βασίλης Κ. Γούναρης, Πέτρος Παπαπολυβίου (επιμ.), Ο Φόρος του Αίματος στην Κατοχική Θεσσαλονίκη. Ξένη Κυριαρχία-Αντίσταση και Επιβίωση, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 155.
[6] Σπύρος Κουζινόπουλος, Γεντί Κουλέ. Η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης, IANOS εκδόσεις, Αθήνα 2025, σ. 101.
[7] «Θεσσαλονίκη: Το «σκοτεινό παρελθόν» του Γεντί Κουλέ Ένα μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς», Parallaxi, 22.3.2025 https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/thessaloniki-to-skoteino-parelthon-toy-genti-koyle https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/thessaloniki-to-skoteino-parelthon-toy-genti-koyle (τελευταία είσοδος: 28/2/2026).
[8] Ενδεικτικά βλ. Ελληνικός Βορράς, 18.1.1987.
