Το Βαρώνου Χιρς ήταν ένας εβραϊκός συνοικισμός κοντά στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό Θεσσαλονίκης, στο δυτικό άκρο της πόλης. Ο συνοικισμός δημιουργήθηκε μετά την πυρκαγιά του 1890 από τον γερμανοεβραίο φιλάνθρωπο και ακτιβιστή Μωρίς Βαρώνο ντε Χιρς (Baron de Hirsch, 1831-1896) με σκοπό να στεγάσει εβραίους πρόσφυγες από το Κίτσινεβ και Μεγκίλεβ που είχαν εγκαταλείψει τη Ρωσία μετά από συνεχή πογκρόμ. Αποτελούνταν από 250 μικρά σπίτια με αυλές επί της σημερινής οδού Σταύρου Βουτυρά. Διέθετε σχολείο, συναγωγή, πολυιατρείο και εβραϊκό ψυχιατρείο στην γωνία των οδών Γιαννιτσών και Βουτυρά. Την περίοδο της Κατοχής είχε έκταση 30.000 τετραγωνικών μέτρων και αριθμούσε 2.315 κατοίκους.[1]
Τον Φεβρουάριο του 1943, στα πλαίσια των ναζιστικών διαταγών για την αναγκαστική μετοίκηση όλων των εβραίων της Θεσσαλονίκης σε γκέτο. Στις 5 Μαρτίου ο συνοικισμός αποκλείστηκε με ξύλινο φράχτη και συρματοπλέγματα, στις τρεις εισόδους τοποθετήθηκαν τρίγλωσσες επιγραφές (ελληνικά-γερμανικά-ιταλικά) και απαγορεύτηκε η έξοδος. Τοποθετήθηκαν φυλάκια, ενώ το κτίριο του εβραϊκού ψυχιατρείου μετατράπηκε σε κρατητήριο και το οίκημα του σχολείου σε μαγειρεία. Την λειτουργία του χώρου είχε αναλάβει μια εβραϊκή πολιτοφυλακή, με επικεφαλής τον Βιτάλ Χασόν. Λόγω της γειτνίασης με τον σιδηροδρομικό σταθμό, το Βαρώνου Χιρς έγινε διαμετακομιστικό στρατόπεδο για όσους θα εκτοπίζονταν στα στρατόπεδα. Οι πρώτοι που κλείστηκαν στου Βαρώνου Χιρς ήταν οι εβραίοι του Λαγκαδά. Την Κυριακή 14 Μαρτίου, το κλιμάκιο της RSHA ανάγκασε τον ραβίνο Τσβι Κόρετς να συγκεντρώσει τους έγκλειστους στη συναγωγή και να τους ανακοινώσει πως την επόμενη (15 Μαρτίου) θα αναχωρούσε ο πρώτος συρμός για την Πολωνια. Αναχώρησαν συνολικά 2.800 άτομα. Στις 16 Μαρτίου συγκεντρώθηκαν στο Χιρς οι κάτοικοι της συνοικίας Αγία Παρασκευή και αργότερα οι κάτοικοι του Ρεζί Βαρδάρ. Τον Απρίλιο και τον Μάιο ακολούθησαν τα γκέττο του Συνοικισμού 151 και των νοτιοανατολικών συνοικιών της Θεσσαλονίκης (Εξοχές). Έως τις 10 Αυγούστου 1943, συνολικά 46.091 Θεσσαλονικείς εβραίοι είχαν προωθηθεί μέσω του Χιρς στο στρατόπεδο του Άουσβιτς.[2]
Στον συνοικισμό έλαβαν χώρα βιαιότητες, αλλά και δημόσιες εκτελέσεις εβραίων που είχαν συλληφθεί προσπαθώντας να διαφύγουν από την Θεσσαλονίκη. Στις 15 Απριλίου, ενώ συνεχίζονταν οι αποστολές, πραγματοποιήθηκε διαλογή ανδρών που θα στέλνονταν σε καταναγκαστικά έργα της Οργάνωσης Todt στη νότια Ελλάδα. Ο Σαμουήλ Αρδίττης ήταν ένας από αυτούς: «Τον Απρίλιο 1943, μόλις είχαμε πάει στο γκέτο Χιρς, οι Γερμανοί έπιασαν δυο εμπόρους . Ο ένας λεγόταν Μαλλαχ, δεν θυμάμαι το όνομα του δευτέρου. Τον Μαλλαχ τον θυμάμαι διότι ήταν νέος και γείτονας μας. Τον συνέλαβαν στον Πλαταμώνα στην προσπάθεια του να διαφύγει προς την ιταλική ζώνη. Τους εκτέλεσαν στο γκέτο Χιρς, κοντά στη συναγωγή, ενώπιον όλων. Τότε ήμασταν στο γκέτο περίπου 4000 εβραίοι. Ήρθαν 12 Γερμανοί και τους εκτελέσαν στον τοίχο της συναγωγής. Ο Χασον ήταν παρών στην εκτέλεση. Μέχρι τις 4 το απόγευμα δεν είχαμε διαλυθεί και ήρθε διαταγή όλοι οι νέοι άνδρες μεταξύ 16-24 ετών που ήταν παρόντες να παραμείνουν στις σειρές τους. Μείναμε με τους δυο αδελφούς μου, τον Ιακώβ και τον Βενιαμίν. Μας μετέφεραν σε έναν περιφραγμένο χώρο κοντά στο καφενείο του Αρδιττη. Μείναμε
εκεί όλη τη νύχτα. Ήμασταν περίπου 470 και όλη τη νύχτα ήμασταν όρθιοι στο καφενείο. Κατά τις 10 το πρωί μας επιβίβασαν σε τρένο χωρίς να γνωρίζουμε ποιος ήταν ο προορισμός. Το ταξίδι κράτησε δυόμισι μέρες».[3]
Ταυτόχρονα, ο συνοικισμός μετατράπηκε σε χώρο συγκέντρωσης και άγριας λεηλασίας από τους Γερμανούς και τους συνεργάτες τους, ατομικών ειδών και περιουσιακών στοιχείων που οι εβραίοι αναγκάζονταν να παραδώσουν πριν εκτοπιστούν. Η περιοχή ερημώθηκε και παρά την κατοίκηση ορισμένων εβραϊκών οικογενειών μετά τον πόλεμο, σήμερα δεν υπάρχει κανένα ίχνος της εβραϊκής παρουσίας ούτε των γεγονότων του Ολοκαυτώματος. Στην οδό Σαπφούς στεγάζεται σήμερα ένα τμήμα της Κτηνιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
[1] Ισραηλιτική Κοινότης Θεσσαλονίκης, In Memoriam. Αφιέρωμα εις μνήμην των Ισραηλιτών Θυμάτων του Ναζισμού εν Ελλάδι, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 96.
[2] Danuta Czech, «Deportation und Vernichtung der griechischen Juden im KL Auschwitz», Hefte von Auschwitz, 11 (1970), σ.
[3] Μαρτυρία Σμουέλ Αρδίττη, Αρχείο Yad Vashem, Item ID 3556222.
