To Γερμανικό Φρουραρχείο Αθήνας (Stadtkommandantur Athen) ήταν η έδρα της διοίκησης της πόλης, όπως όλα τα φρουραρχεία στις κατεχόμενες πόλης της Ευρώπης. Εγκαταστάθηκε τον Μάιο του 1941 στο μέγαρο της Εθνικής Ασφαλιστικής στον αριθμό 4 της οδού Κοραή. Το μέγαρο είχε ολοκληρωθεί το 1938 και ήταν ένα πολυτελές για την εποχή του οικοδόμημα. Διέθετε ανελκυστήρα, κεντρική θέρμανση και αντιαεροπορικά καταφύγια με ειδικές πόρτες που έφεραν λαστιχένια επένδυση, για την αποτροπή εισροής αερίων στο εσωτερικό των υπογείων.[1]  Οι γερμανικές δυνάμεις εκκένωσαν το κτίριο από το προσωπικό και αφαίρεσαν έπιπλα και γραφεία, ενώ διαμόρφωσαν τα αντιαεροπορικά υπόγεια του κτιρίου σε κρατητήρια, ομαδικούς θαλάμους και ατομικά κελιά.

Το Φρουραρχείο ήταν η καρδιά της στρατιωτικής διοίκησης της κατεχόμενης Αθήνας. Η μονάδα που έδρευε μόνιμα στην Κοραή 4 ήταν η 921 Μονάδα Στρατοχωροφυλακής (Feldgendarmerie), δηλαδή της γερμανικής στρατιωτικής αστυνομίας, η οποία τυπικά ήταν επιφορτισμένη με την τήρηση της τάξης στους δρόμους της πόλης, με δικαιοδοσία να πραγματοποιεί συλλήψεις πολιτών αλλά και Γερμανών στρατιωτικών για οποιοδήποτε παράπτωμα. Τον Απρίλιο του 1944 διοικητής του Φρουραρχείου ήταν κάποιος υπολοχαγός Βάις (Weiss) και της Μονάδας 921 κάποιος υπολοχαγός Βέμπερ (Weber). Την ίδια περίοδο, η 921 Μονάδα είχε παρατακτή δύναμη 32 ανδρών (1 αξιωματικός, 27 υπαξιωματικοί και 4 οπλίτες), ενώ υπήρχαν ακόμη 45 άνδρες (5 αξιωματικοί, 13 υπαξιωματικοί και 26 οπλίτες) ως μόνιμη δύναμη του Φρουραρχείου, σύνολο 82 άνδρες.[2] Με βάση φωτογραφικό υλικό που εικονίζει το κτίριο, προκύπτει πως εκεί έδρευε και το παράρτημα κάποιας  διοίκησης της Αεροπορίας (Generalluftzeugmeister – Verbindungsstelle Athen) και υπήρχε και στρατιωτικός κινηματογράφος (Soldatenkino).

Η λειτουργία του κτιρίου ήταν συνεχής καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής (Μάιος 1941-Οκτωβρίος 1944). Η «κομμαντατούρα», όπως έχει εντυπωθεί στο λεξιλόγιο των ανθρώπων και έχει επιβιώσει μέχρι και σήμερα, ήταν βασικό σημείο αναφοράς της κατοχικής αθηναϊκής τοπογραφίας, καθώς και συνώνυμο της καθημερινής καταπίεσης. Η εμφάνιση των ανδρών της Στρατοχωροφυλακής προκαλούσε τρόμο στους πολίτες που συχνά τους συνέχεε με άνδρες των Ες-Ες και της Γκεστάπο και τους αποκαλούσε «πεταλάδες της Γκεστάπο» από τα χαρακτηριστικά νεφροειδή πέταλα που φορούσαν από το λαιμό τους οι στρατοχωροφύλακες. Από τα υπόγεια του Φρουραρχείο πέρασαν χιλιάδες άτομα,  αντιστασιακοί, διαδηλωτές, αλλά και πολίτες που είχαν συλληφθεί για μικρά παραπτώματα, όπως η παραβίαση της ώρας απαγόρευσης κυκλοφορίας. Από το Φρουραρχείο πολλοί συλληφθέντες μεταφέρονταν αργότερα σε άλλους χώρους κράτησης, κυρίως τις Φυλακές Αβέρωφ. Δεν υπάρχει καμία εκτίμηση για τον συνολικό αριθμό όσων κρατήθηκαν εκεί. Τον Νοέμβριο του 1943 η Επιτροπή Διαχείρισης Βοηθημάτων του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού (ΕΔΒΕ) κάνει λόγο για 100 κρατουμένους και δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη διαβίωσή τους: «Οι Γερμανοί είπαν πως δεν μπορεί αυτοί να φτειάνουν φαγητό για τους κρατουμένους του Φρουραρχείου, άμα όμως τους πάη κανείς φαγητό μαγειρεμένο, δεν έχουν αντίρρηση να το μοιράζουν στους κρατουμένους. Οι ημέρες περνούν κι 100 περίπου άνθρωποι μένουν με λίγο ψωμί και νερό ως μόνη τροφή».[3] Ο φοιτητής του Πολυτεχνείου Φοίβος Τσέκερης ο οποίος συνελήφθη στις 21 Ιουλίου 1943 στο Παγκράτι και έμεινε στα κρατητήρια περίπου δυο μήνες περιγράφει έναν ασφυκτικά γεμάτο χώρο και μια ζωή γεμάτη ανακρίσεις, βασανιστήρια και συνεχή τρομοκρατία από τους Γερμανούς φρουρούς. Ενδιαφέρουσα είναι και η περιγραφή της κοινωνίας των κρατουμένων: «Κόσμος συνέχεια πηγαινοέρχεται στα κρατητήρια της Κομμαντατούρας. Άνθρωποι κάθε ηλικίας, κάθε ταξικής προέλευσης και διαφόρων επαγγελμάτων, από λούστρους μέχρι καθηγητές του Πανεπιστημίου. Κατά το πλείστον αγωνιστές της αντίστασης. Αλλά και σωματέμποροι, χασισέμποροι, κλέφτες, ομοφυλόφιλοι, όλοι μαζί ανακατεμένοι […] Όμως εκείνο που μετρούσε, ιδιαίτερα, ήταν ότι όλα αυτά τα κακοποιά στοιχεία δεν ήταν κλεισμένοι εκεί μέσα επειδή είχαν αυτές τις ιδιότητες, αλλά επειδή κάπου είχαν βλάψει τους Γερμανούς […] Μια νύχτα ξύπνησα και αντίκρισα ένα θέαμα που με άφησε άναυδο. Όλος ο διάδρομος, ανάμεσα στις δυο σειρές κρεβατιών, είχε γεμίσει από νεοφερμένους, που τους κουβαλούσανε συνέχεια. Στέκονταν όλοι όρθιοι και αμίλητοι γιατί δεν υπήρχε χώρος για να καθίσουνε».[4]

Οι τοίχοι των υπόγειων κρατητηρίων ήταν γεμάτες από χαράγματα των κρατουμένων που σημείωναν τα στοιχεία τους αλλά και τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους, σε λίγες βιαστικά γραμμένες γραμμές, όπως «Μαυροματάκης εκτελέσθει εν υπογείω», «8.4.44. Κατηγορηθείς για λάστιχα και ποδήλατα του Άξονος. Σιλιφθείς από τους τσολιάδες. Αχ, βαχ. Και κάνο Πάσχα στα σίδερα αυτά, στον υγρό αυτό τάφο», «ζητώ νερό», «αδελφοί Χάλαρη. Έντιμοι πολίται. Εκρατήθησαν αδίκως από ρουφιανιά». Τα χαράγματα αυτά τα οποία σήμερα διασώζονται αποτελούν σημαντικά και μοναδικά αρχαιολογικά δείγματα της ναζιστικής Κατοχής, τεκμήρια «κατάργησης της ψυχικής ακεραιότητας του ατόμου η οποία στη διάρκεια της Κατοχής γίνεται κανόνας».[5]

Το Φρουραρχείο διαλύθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 1944, προτού ολοκληρωθεί η εκκένωση της Αθήνας από τα γερμανικά στρατεύματα.[6] Το κτίριο επανήλθε στην ιδιοκτησία της Εθνικής Ασφαλιστικής και τα υπόγεια μετατράπηκαν σε αποθήκες αρχείων. Στις 31 Ιανουαρίου 1991, ύστερα από πρωτοβουλία της Εθνικής Ασφαλιστικής, το κτίριο κηρύχθηκε Ιστορικό Διατηρητέο Μνημείο από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεώτερων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Κατά τη διάρκεια των έργων συντήρησης βρέθηκαν σημαντικά υπολείμματα της κατοχικής περιόδου, χειρόγραφα σημειώματα, αποκόμματα εντύπων, περιτυλίγματα χρηστικών αντικειμένων, μεταλλικά αντικείμενα κ.ά.[7] Τα εγκαίνια του χώρου ο οποίος ονομάστηκε «Χώρος Ιστορικής Μνήμης 1941-1944» έγιναν στις 16 Μαίου 1991. Από το 1995 έως το 2008 ο χώρος παρέμεινε κλειστός λόγω εργασιών. Σήμερα αποτελεί επισκέψιμο χώρο και λειτουργεί καθημερινά.  

[1] Άννα Μαρία Δρουμπούκη, «Κοραή 4. Μια φυλακή στο κέντρο της πόλης», στο: Σάββας Στρούμπος (επιμ.), Franz Kafka, Στη σωφρονιστική αποικία, Νεφέλη, Αθήνα 2009, σ. 59-70, εδώ σ. 61.

[2] RH 34/263, Anlage zu Stadtkommandantur Athen, Tgb. Nr. 730/44 geh., Truppenliste der in Athen anwesenden Einheiten, 10.4.1944.

[3] ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, Αρχείο Αριστοτέλη Κουτσουμάρη, Φ. 52, υποφ. 2, Κουτσουμάρης, Σημείωμα δια τον κ. Φίσερ, Αθήναι, 2 Νοεμβρίου 1943.

[4] Φοίβος Τσέκερης, Εδώ Πολυτεχνείο. Στα χρόνια της Κατοχής. Από τους αγώνες με τη Σπουδάζουσα. Εντός, Αθήνα 2007, σ. 101

[5] Δρουμπούκη, Κοραή 4, σ. 65, 66.

[6] Ελευθερία, 30 Σεπτεμβρίου 1944.

[7] Δρουμπούκη, Κοραή 4, σ. 67, 68.